İtaat Kültürü

407191_264537370282983_554450999_n

Sosyal psikoloji deneylerini okumanın  ve sonuçları üzerinde durup düşünmenin  bizleri  geliştirdiğini düşünüyorum. Sonuçta toplumsal olayların ve şartların bireyi bu kadar etkilediği bir dünyada , bu etkileri tartışmakta her zaman fayda var. Sosyal psikolojinin temel konularından biri olan söz dinleme, itaat ile ilgili bir deney var ki “genele” uyan ve “güdülenen”  insanların psikolojisinin altında yatanları bence açığa çıkarıyor : Stanley Milgram /Otorite-İtaat Deneyi.

İşte Milgram’ın deneyi :

Nazi savaş suçlusu Adolf Eichmann’ın yargılanma sürecinde, psikologlarının Eichmann’ı normal bulmaları, Yale Üniversitesi’nde çalışan Milgram’ı şu soruyu sormaya iter : “Eichmann ve Yahudi Soykırımında yer alan yüzbinlerce yardakçısı sadece onlara verilen görevi yerine getiriyor olabilir miydi? Onların hepsi yardakçılık suçuyla suçlanabilir miydi?”

Milgram psikoloji tarihine geçen deneyini yapmaya karar verir. Bu deneyin yöntemi çokça tartışılmış; bir kesim tarafından desteklenirken,  bir kesim tarafından da yanlış bulunmuştur. Bakın Milgram deneyin sonucunu nasıl özetlemiş : “Sadece görevlerini yapan, kendi başlarına vahşi işlere kalkışmayan sıradan insanlar, korkunç bir yok etme işleminin bir parçası olabilmekteler.  Ek olarak, yaptıkları işin yıkıcı sonuçlarını apaçık görmelerine rağmen, temel ahlaki değerleriyle çelişen bu görevlerde pek az kişinin otoriteyi reddetme potansiyeli olduğu görüldü.”

Milgram deneyi, farklı yaş ve meslek gruplarından insanların katılımıyla gerçekleştirdi. Deneklere, öğretmen ve öğrenci olmak üzere iki gruba ayrılacakları ve deneyin ‘cezanın öğrenme üzerindeki etkisi’ni ölçeceği söylendi. Denekler ayrı odalara yerleştirildi. Öğretmen ile öğrenci arasındaki iletişim sadece ses yoluyla sağlandı. Öğretmenin önüne öğrenci üzerine elektrik uygulayabileceği bir düzenek yerleştirildi. Öğretmenin öğrenciye yönelttiği her soruda, yanlış cevap verildiği takdirde öğrenciye öğretmen tarafından 15 volttan başlamak üzere elektrik verildi. Yanlış sayısı arttıkça verilen şokun enerjisi de 450 voltta kadar çıkabiliyordu.

.milgram-shock-box

Deney sırasında öğretmene ses bandı dinletildi ancak bu söylenmedi. Verilen elektrik şokunun artırıldıkça banttan öğrencinin önce bağırma sesi daha sonra ise ağlama sesi dinletildi. Buna rağmen denekler şok vermeye devam etti. Deneyi bırakmak isteyenler ya da durumdan rahatsız olanlar olduysa da yanlarında bulunan gözlemcinin şu sözlerini dinlediler:

  1. Lütfen devam edin.
  2. Deney için devam etmeniz gerekiyor.
  3. Devam etmeniz kesinlikle çok önemli.
  4. Başka seçeneğiniz yok, devam etmek “zorundasınız”.

Deneye devam etmeleri söyleniyor ancak, etmedikleri takdirde uygulanacak herhangi bir yaptırımdan bahsetmiyorlardı. Buna rağmen denekler deneye devam etti.Burda “öğretmen” başlı başına otoriteyi temsil ediyordu.

Artan elektrik şokuyla birlikte öğrencinin yalvarma sesi dinletildi. Buna rağmen devam eden deneklere bir sonraki aşamada aniden kesilen öğrenci sesi dinletildi. Ses kesildikten sonra bile şiddetini arttırarak şok vermeye devam edenler oldu. ( Deneylere katılan insanların hepsi normal insanlardı. Hiç birinde sadistlik ve benzeri psikolojik rahatsızlıklar ya da kişilik bozukluğu bulunmuyordu.)

Katılanlar arasında yapılan ankete göre katılımcıların %84’ü bu deneye katılmış olmaktan “memnun” veya “çok memnun” olduklarını, %15’i nötr olduklarını (tüm katılımcıların %92’si ankete katıldı) ifade ediyorlardı.

Milgram deneyi, insanın kontrolünün ve vicdanının nasıl bir otorite karşısında başka bir ele geçtiğini gösteriyor. Hatta otorite karşısında birey, bireysel sorumluluğunu bile üstlenmiyor. Vicdanının ve kendi düşüncenin peşinden gitmek varken neden itaati seçer ki insan? Deney Nazi Almanyası’nı sorgularken gerçekleşiyor ama ; 2013 Türkiyesi’nde Gezi Olayları’nda biz farklı bir şey mi yaşadık : 1 eylemcinin başında neden 15 polis vardı, neden eylemler sırasında  gaz bombası bu kadar kullanıldı?

İtaat kültürünü edinmiş birey  maalesef özgürce fikir üretemiyor, sorumluluğunu üstlenemiyor ve vicdanının sesini kısıyor.

     Fonda Paint in Black/Rolling Stones  çalan ve deneyi görsel olarak anlatan videoyu izlemenizi tavsiye ederim.

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s